♻️ Produkty uboczne
To, co zostaje przy produkcji sera, twarogu i masła: serwatka, maślanka.
Produkty uboczne mleczarstwa to to, co zostaje, gdy z mleka powstaje ser, twaróg, kazeina lub masło. Najważniejsze z nich to serwatka i maślanka, a czasem zalicza się tu także mleko odtłuszczone 1. Mimo nazwy nie są to odpady: robi się z nich napoje, sery, proszki i składniki białkowe 2.
Serwatka to największy strumień. Przypada na nią 80–90 % objętości mleka kierowanego na ser lub kazeinę i około połowa jego składników odżywczych. Serwatka słodka z serów podpuszczkowych ma pH 5,9–6,6, kwaśna około 5 lub 4,3–4,6. Serwatka serowarska to około 94 % wody, 4,5 % laktozy, 0,6 % białka i 0,05 % tłuszczu 2. Więcej wapnia ma kwaśna: FAO pisze o dwukrotnie większej ilości 1, a tabela Tetra Pak podaje 0,12 % wobec 0,035 %, czyli ponad trzykrotnie 2.
Z serwatki robi się sery serwatkowe i napoje, a przemysł otrzymuje laktozę, proszki i koncentraty białka. Tetra Pak wymienia żywienie niemowląt, sportowców i kliniczne, wypieki, słodycze, lody i pasze 2. Według OECD i FAO proszki serwatkowe są coraz potrzebniejsze w żywieniu klinicznym, niemowląt i osób starszych, a Chiny pozostają głównym rynkiem importu, głównie na dodatki paszowe 5.
Dla ścieków serwatka jest dużym obciążeniem. Jej biologiczne zapotrzebowanie na tlen to około 40 000 mg/l, mleka odtłuszczonego 70 000, a koncentratu serwatkowego 400 000. Ścieków mleczarskich o pH powyżej 10 lub poniżej 6,5 nie wolno odprowadzać do kanalizacji 4.
Maślanka zostaje po ubiciu śmietanki na masło. Ma mało tłuszczu: tradycyjna kwaśna maślanka Afryki i Azji ma 1–3 % 6, a według USDA 100 g niskotłuszczowej fermentowanej ma 40 kcal, 3,3 g białka, 1,1 g tłuszczu i 116 mg wapnia 8. Zostaje w niej za to część błon kuleczek tłuszczowych 9. Mleko odtłuszczone powstaje przy wirowaniu: ze 100 kg mleka o 4 % tłuszczu wychodzi 90,35 kg odtłuszczonego z 0,05 % tłuszczu i 9,65 kg śmietanki 40 % 3.
Serwatka czy maślanka? Obie są ubocznymi produktami mleczarskimi, ale powstają w innych procesach. Serwatka zostaje po produkcji sera, twarogu lub kazeiny i jest największym strumieniem, 80–90% objętości mleka, głównie woda z około 4,5% laktozy. Maślanka zostaje po zmasłowaniu śmietanki na masło i ma mało tłuszczu. Mleko odtłuszczone to trzeci produkt, uzyskiwany przez odwirowanie. Różnią się też białkiem: płynna serwatka ma poniżej 1 g na 100 g, maślanka 3,3 g.
Pod nazwą produktu ubocznego te wyroby prawie się nie sprzedaje. Sprawdź skład: serwatka, serwatka w proszku, białko serwatkowe czy maślanka są zawsze podane jako składniki mleczne. Maślankę kupisz jako napój w chłodni mlecznej supermarketu, a białko serwatkowe najczęściej jako proszek w sklepach z odżywkami i jako składnik wypieków, wyrobów cukierniczych i lodów.
Dlaczego to ważne dla ciebie. Te produkty bardzo różnią się białkiem: płynna serwatka ma poniżej 1 g na 100 g 7, maślanka 3,3 g 8, a bogate w białko stają się dopiero koncentraty i izolaty 2. Laktoza zostaje w serwatce, około 4,5 %, więc przy nietolerancji nie jest to produkt bez laktozy 2. Białka serwatkowe w składzie to zwykły składnik mleczny, a nie sztuczny dodatek.
Fakty
| Surowiec | Mleko, śmietanka: pozostałości produkcji sera, kazeiny i masła 12 |
|---|---|
| Plenność | Serwatka: 80–90 % objętości mleka; ze 100 kg mleka 4 % wychodzi 90,35 kg odtłuszczonego 23 |
| Kwasowość | Serwatka słodka pH 5,9–6,6; kwaśna około 5 i 4,3–4,6 2 |
| Przeznaczenie | Napoje, sery, proszki, laktoza, koncentraty białka, pasze 2 |
Jak łączy się z mlekiem
♻️ Produkty uboczne → robi się z → 🥣 Twaróg → robi się z → 🥛 Mleko
Powiązania
- Skąd pochodzi
- 🏭 Mleczarnia
- Z czego się robi
- 🧀 Ser, 🧈 Masło, 🥣 Twaróg
- Co się z niego robi
- 🧀 Ricotta, 💧 Sery serwatkowe, 🟫 Brunost, 🍼 Mleko modyfikowane
- Należy do
- 🧀 Produkty mleczne
- Podobne i różne
- 🥛 Mleko odtłuszczone
Najczęstsze pytania
Serwatka czy maślanka — co skąd?
Serwatka zostaje po ścięciu mleka na ser lub twaróg, maślanka — po ubiciu śmietanki na masło.
Ile białka ma serwatka, a ile maślanka?
Płynna serwatka poniżej 1 g na 100 g, maślanka 3,3 g; dopiero koncentraty i izolaty są wysokobiałkowe.
Czy białko serwatkowe w składzie to sztuczny dodatek?
Nie, to zwykły składnik mleczny.
Czy serwatka zawiera laktozę?
Tak, w serwatce serowej ok. 4,5 %, więc nie jest bezlaktozowa.
Dlaczego serwatka jest kłopotem dla oczyszczalni ścieków?
Ma bardzo wysokie biologiczne zapotrzebowanie tlenu, ok. 40 000 mg/l.
Co przeczytać dalej
- 🧀 Ser — Produkt mleczny ze skrzepu kazeiny; w UE średnio około 7 kg mleka na 1 kg sera. Setki odmian, 272 nazwy w rejestrze UE.
- 🧀 Ricotta — „Gotowana ponownie”: świeży produkt z serwatki, której białka ścina się ciepłem; często z niewielkim dodatkiem mleka.
- 🏭 Mleczarnia — Zakład, który przyjmuje mleko surowe i przetwarza je na mleko spożywcze, śmietankę, fermentowane produkty mleczne, ser, masło i mleko w proszku.
- 🍼 Mleko modyfikowane — Przemysłowy zamiennik mleka matki dla niemowląt, które nie są karmione piersią; skład i reklama podlegają ścisłym przepisom.
- 🟫 Brunost — Norweski ser serwatkowy: serwatkę z mlekiem i śmietanką odparowuje się, aż cukier mleczny się skarmelizuje, dlatego jest brązowy i słodki.
Podobne
🥫 Konserwy mleczne · 🧈 Śmietanka i masło · 🍦 Desery mleczne · 🥣 Fermentowane produkty mleczne · 🔄 Jak powstaje ser · 💧 Sery serwatkowe
Co obejmuje
Źródła
- FAO. Milk and dairy products in human nutrition (2013)
- Tetra Pak Dairy Processing Handbook: Whey processing
- Tetra Pak Dairy Processing Handbook: Centrifugal separators and milk standardization
- Tetra Pak Dairy Processing Handbook: Dairy effluent
- OECD-FAO Agricultural Outlook 2025–2034, ch. 6: Dairy and dairy products
- FAO (1990). The technology of traditional milk products in developing countries
- USDA FoodData Central: Whey, sweet, fluid
- USDA FoodData Central: Milk, buttermilk, fluid, cultured, lowfat
- Pan J. et al. Bioactive Functions of Lipids in the Milk Fat Globule Membrane
